راه نیک بختی

ز ین گفته سعادت تو جویم

پس یاد بگیر هرچه گویم

آرایه های ادبی : 1 – جناس ناقص حرفی بین گویم و جویم

از این گفته سعادت تورا می جویم /پس هر چه را می گویم یاد بگیر

نکات دستوری : بیت 3 جمله است / از : حرف اضافه / این گفته : گروه اسمی متمم ؛ این : صفت اشاره و وابسته پیشین ، گفته : هسته / سعادت تو : گروه اسمی مفعول ، سعادت : هسته ، تو : مضاف الیه و وابسته پسین / پس : قید تاکید / هر چه : گروه اسمی مفعول ، هر : صفت مبهم و وابسته پیشین ، چه : هسته / می جویم ، می گویم ، یاد بگیر : فعل / می جویم و می گویم : فعل مضارع اخباری اول شخص مفرد از مصدر های جستن و گفتن / یاد بگیر : فعل امر

می باش به عمر خود سحر خیز

وز خواب سحرگهان بپرهیز

آرایه های ادبی : 1 – تلمیح ، اشاره به ضرب المثل« سحر خیز باش تا کامروا شوی» به عمر خود سحر خیز باش و از خواب سحر گاهان بپرهیز

نکات دستوری: بیت 2 جمله است / « به» در معنای« در » : حرف اضافه / عمر خود : گروه اسمی متمم ، عمر : هسته ، خود : مضاف الیه ، وابسته پسین / سحرخیز : گروه اسمی مسند / می باش فعل اسنادی و امری از مصدر بودن / و: حرف ربط ، از : حرف اضافه ، خواب سحرگهان : گروه اسمی متمم ، خواب : هسته ، سحرگهان : مضاف الیه ، وابسته پسین / « ان » در سحرگهان : ان نشانۀ زمان است.انواع «ان» در زبان فارسی را پیدا کنید.

با مادر خویش مهربان باش

آماده ی خدمتش به جان باش

آرایه های ادبی : آماده خدمت بودن : کنایه از انجام دادن فرمان / واج آرایی : « ش» / تلمیح به آیه 13 سوره لقمان: به پدر مادر نیکی کنید بخصوص به مادر خود با مادر خود مهربان باش و به جان آمادۀ خدمت او باش.

نکات دستوری : بیت 2 جمله است / فعل : باش ، فعل امر از مصدر « بودن» / با : حرف اضافه / مادر خود : گروه اسمی متمم ، مادر: هسته متمم ، خود : مضاف الیه ، وابسته پسین / مهربان : گروه اسمی مسند / به : حرف اضافه ، جان : گروه اسمی متمم / آمادۀ خدمتش : گروه اسمی مسند ، آماده : هسته مسند ، خدمت : مضاف الیه وابسته پسین اول ، ش ( او) : مضاف الیه ، وابسته پسین دوم

با چشم ادب نگر پدر را

از گفته ی او مپیچ سر را

آرایه های ادبی: مپیچ سر را : کنایه از نافرمانی نکردن / مراعات نظیر : بین « چشم و نگر » و « سر و چشم» / چشم ادب : اضافه اقترانی

پدر را با چشم ادب نگر / سر را از گفتۀ او مپیچ

نکات دستوری : بیت 2 جمله است / « را » به معنی« به » حرف اضافه ، پدر : گروه اسمی متمم اجباری / با چشم ادب : کروه اسمی قیدی یا متمم اختیاری / نگر : فعل امر از مصدر نگریستن / سر : گروه اسمی مفعول / از : حرف اضافه ، گفتۀ او : گروه اسمی متمم ، گفته : هسته متمم و او: مضاف الیه و وابسته پسین / مپیچ : فعل امر منفی ( نهی ) از مصدر « پیچیدن»

چون این دو شوند از تو خرسند

خرسند شود از تو خداوند

آرایه های ادبی : آرایۀ تکرار « خرسند » / جناس بین « تو و دو»

چون این دو از تو خرسند شوند / خداوند از تو خرسند شود

نکات دستوری : چون : به معنی « وقتی که » حرف ربط / این دو : گروه اسمی نهاد ، این : صفت اشاره و وابسته پیشین ، دو : هسته نهاد / از : حرف اضافه ، تو : گروه اسمی متمم / خرسند : گروه اسمی مسند / شود : فعل اسنادی / خداوند : گروه اسمی نهاد چون با ادب و تمیز باشی پیش همه کس عزیز باشی

آرایه های ادبی : مراعات نظیر : با ادب ، تمیز و عزیز /

نکات دستوری : چون : حرف ربط / با ادب : گروه اسمی مسند ، و : حرف ربط ، تمیز : گروه اسمی مسند / پیش : حرف اضافه ، همه کس : گروه اسمی متمم ، همه : صفت مبهم وابسته پیشین ، کس : هسته متمم / عزیز : گروه اسمی مسند

می کوش که هرچه گوید استاد

گیری همه را به چابکی یاد

می کوش که استاد هر چه را گوید / همه را به چابکی یاد گیری نکات دستوری: بیت 3 جمله است / می کوش : فعل ام از مصدر « کوشیدن» / که : حرف ربط / استاد : گروه اسمی نهاد / هر چه : گروه اسمی مفعول ، هر: صفت مبهم وابسته پسین ، چه : هسته مفعول / گوید : فعل مضارع اخباری سوم شخص مفرد از مصدر «گفتن» / همه : گروه اسمی مفعول / به چابکی : گروه اسمی قید یا متمم اختیاری / یاد بگیری : فعل مضارع التزامی از مصدر گرفتن

زنهار مگو سخن به جز راست

هرچند تورا در آن ضرر هاست

آرایۀ های ادبی: مراعات نظیر بین « سخن ومگو» / تلمیح : اشاره به سخن پیامبر « جز راست را مگو هر چند به زیان تو باشد»

زنهار به جز سخن راست مگو / هر چند ضررِ تو در آن است نکات دستوری : بیت 3 جمله است / زنهار: شبه جمله (آگاه باش) / به جز : حرف اضافه / سخن راست : گروه اسمی مفعول ، سخن : هسته مفعول ، راست : صفت بیانی ، وابستۀ پسین / مگو: فعل نهی از مصدر گفتن / را : در اینجا نقش فک اضافه( --ِ ) دارد / هر چند: به معنای« با این که » : حرف ربط ، / در : حرف اضافه ، آن متمم اشاره به «راست گفتن »دارد / ضررتو : گروه اسمی نهادی ، ضرر هسته ،تو: مضاف الیه ، وابسته پسین /است :به معنای «وجود دارد» فعل

هر شب که روی به جامۀ خواب

کن نیک تامل اندر این باب

کان روز به علم تو چه افزود

وز کرده خود چه برده ای سود

نکتۀ ادبی : دو بیت موقوف المعانی هستند.

آرایه های ادبی : مراعات نظیر یا تناسب بین « خواب و شب»

هر شب که به جامۀ خواب روی اندر این باب نیک تأمل کن که آن روز چه به علم تو افزود و از کردۀ خود چه سودی را برده ای

نکات دستوری : هر شب: گرو اسمی قیدی ، هر :صفت مبهم وابسته پیشین ، شب : هسته / که : حرف ربط / به : حرف اضافه / جامۀ خواب : گروه اسمی متمم ، جامه : هسته متمم ، خواب : مضاف الیه وابسته پسین / اندر: به معنی « در» ویژگی سبک قدیم ، حرف اضافه / این باب : گروه اسمی متمم ، این : صفت اشاره ،وابسته پیشین ، باب : هسته متمم / نیک : گروه اسمی قید / تأمل کن : فعل

که : حرف ربط / آن روز : گروه اسمی نهاد ، آن صفت اشاره وابسته پیشین ، روز : هستۀ نهاد / چه : ضمیر پرسشی ، / به : حرف اضافه / علم ِ تو : گروه اسمی متمم ، علم : هسته متمم ، تو : مضاف الیه وابسته پسین / افزود : فعل ماضی ساده از مصدر « افزودن» سوم شخص مفرد / از : حرف اضافه ، کردۀ خود : گروه اسمی متمم ، کرده : هسته ، خود : مضاف الیه وابسته پسین / چه سود : گروه اسمی مفعول ، چه : صفت پرسشی ، وابسته پیشین ، سود : هسته مفعول / برده ای : فعل ماضی نقلی دوم شخص مفرد . تذکر : « چه » در مصراع اول چون به تنهایی آمده است ضمیر پرسشی است ولی در مصراع دوم همراه « سود» آمده است پس صفت پرسشی می باشد

روزی که در ان نکرده ای کار

ان روز ز عمر خود مشمار

روزی که در آن کار نکرده ای آن روز را از عمر خود مشمار

نکات دستوری : ، روزی : گروه اسمی قیدی / در: حرف اضافه ، آن : گروه اسمی متمم ،ضمیر اشاره / که: حرف ربط / کار : گروه اسمی مفعول نکرده ای : فعل ماضی نقلی منفی دوم شخص مفرد / آن روز : گروه اسمی مفعول ، آن : صفت اشاره ، وابسته پیشین ، روز : هستۀ مفعول / از : حرف اضافه ، عمر خود : گروه اسمی متمم ، عمر : هسته متمم ، خود : مضاف الیه ، وابسته پسین / مشمار : فعل نهی