نقش های دستوری واژه

جمله: مجموعه ای از واژه ها که پیامی را از گوینده یا نویسنده به شنونده یا خواننده. می رساند. هر جمله از دو قسمت نهاد و گزاره تشکیل شده است. نهاد جمله : قسمتی از جمله است که بقیه جمله در بارهی آن خبری می دهند . مانند: کشاورزانبا تلاش خود سرزمین های خشک را آباد کردند. بقیه جمله را گزاره می گویند که درباره نهاد خبری می دهد.مهم ترین قسمت گزاره « فعل » است.که نشان دهنده ی کار انجام شده یا حالت روی داده در جمله است. واژه ها در جمله هر کدام نقشی دارند. گاهی « فعل » به تنهایی خود یک جمله است و به کلمات دیگری نیاز ندارد. مانند : خواند ، نوشتم ، گاهی «نهاد» و «فعل» با هم یک جمله کامل را می سازند و به واژه ی دیگری نیاز ندارند. به فعل این جملات « فعل ناگذر » می گویند. .مانند: رویا نوشت. اما گاهی فعل علاوه بر نهاد به واژه های دیگری نظیر « مفعول ، متمم ، مسند ، اضافه » نیاز. دارد تا معنای جمله کامل شود . به این فعل ها « فعل گذرا » می گویند . مانند: دنیز کتاب رابه مدرسه آورد .دنیز (نهاد) کتاب( مفعول) مدرسه(متمم) هستند. بیش ترین نقش ها را « اسم» از فعل می گیرد . نقش های « نهادی ، مفعولی، متممی، مسندی،مضاف الیهی ، منادایی ، بدلی » فعل بخش اصلی یک جمله ی فعل دار است . بخش های دیگر جمله هر یک به نوعی در ارتباط با فعل جمله هستند.و نسبت به فعل وظیفه ای به عهد دارند. این وظیفه « نقش دستوری » واژه است . نقش واژه ها در جمله به دو دسته تقسیم می شوند : 1- نقش اصلی 2- نقش فرعی نقش های اصلی : 1- نقش نهادی : اسم یا گروه اسمی از واژه ها که گزاره درباره ی آن خبری می دهد که بعد از فعل مهم ترین بخش جمله است . انواع نهاد : الف ) نهاد فاعلی : که کننده ی کار است و فعل این جمله ها از نوع غیر ربطی (تام) است. ب) نهاد مسندالیهی : که حالتی یا صفتی یا اسمی به وسیله ی فعل ربطی( اسنادی) به آن نسبت داده می شود.

2- نقش مسندی: اسم یا گروه اسمی که ویژگی یا صفت و حالت یا نامی را با فعل ربطی به نهاد نسبت می دهد. مانند: سخاوت خوی پسندیده ای است . من پروانه هستم. 3- نقش مفعولی: اسم یا گروه اسمی که کار فعل روی آن انجام می گیرد را مفعول می گویند . در جمله ای که مفعول دارد فعل آن گذرا به مفعول است و در بیشتر جملات همراه با « را » می آید .مانند: تو پدر را به چشم ادب نگاه کن . و در پاسخ « چه کسی را» یا « چه کسی را» + فعل جمله می آید. مانند : چه کسی را نگاه کن ؟ پدر را 4- نقش متممی:اسم یا گروه اسمی که در جمله همراه یکی از حروف اضافه « به ،با، از ، بر ،برای ،در، بی ،چون و...» می آید و کامل کننده ی جمله است ، در جمله قابل حذف شدن نیست. مانند: تو همه را به چابکی یاد می گیری. در پاشخ سوال « به که، به چه، باکه ، با چه ، از که ، از چه » + فعل جمله می آید. 5- مسند مفعولی : اسم یا گروه اسمی که در جمله می آیند و « صفت، اسم، یا حالتی را به مفعول نسبت می دهند تا مفهوم جمله کامل شود ، فعل این جمله ها بر خیال و گمان دلالت دارد. افعالی مانند: پنداشتن ، خواندن( نامیدن) ، شمردن( به حساب آوردن) ، انگاشتن و... مانند : من تو را دوست خود می پنداشتم. که می شود جمله را به این شکل نوشت: من پنداشتم که تو دوست من هستی. پس دوست خود مسند است . 6- نقش منادایی : اسم یا گروه اسمی که مورد خطاب قرار می گیرد ، نقش منادایی دارد. مانند: ای خدای بخشنده 7- نقش مسند فاعلی: در بعضی جمله ها مسند( صفت، حالت یا اسم ) آمده شده به فاعل جمله نسبت داده می شود ، وآن را « مسندفاعلی» می گویند. فعل این جمله ها « به نظر آمدن و به نظر رسیدن » است . مانند: تو مهربان به نظر می رسی.«مهربان »صفت است برای« تو» که فاعل جمله است. نقش های فرعی در جمله 1- نقش قیدی ( امشب همه بیدارند) 2- نقش بدلی( سعدی ، نویسنده ی گلستان در قرن هفتم زندگی می کرد.) 3- نقش اضافی ( کتاب تاریخ را گرفتم. ) 4- نقش متمم اختیاری ( او به تندی قدم بر می دارد.)